نشان پرنده هما روی دم هواپیما، اسب و ارابه پیکان و آرم شهرداری تهران را بیشتر ایرانی‌ها بدون نیاز به نام می‌شناسند. این نشانه‌ها بیشترشان در دهه‌های ۱۳۴۰ تا ۱۳۶۰ شکل گرفتند، یعنی هم‌زمان با پایه‌گذاری گرافیک مدرن در ایران.
در آن سال‌ها گرافیک هنوز رشته‌ای دانشگاهی نبود. مرتضی ممیز رشته گرافیک را در سال ۱۳۴۹ در دانشگاه تهران راه‌اندازی کرد [۴] و قباد شیوا در سال ۱۹۶۸ میلادی (۱۳۴۷) بخش گرافیک رادیو و تلویزیون ایران را بنیان گذاشت [۵]. همین نسل نشانه‌هایی ساخت که بعضی از آنها بیش از نیم قرن بعد هنوز استفاده می‌شوند.
در این مقاله داستان چند نشانه ماندگار ایرانی را با تکیه بر منابع منتشرشده مرور می‌کنیم. شماره‌های داخل کروشه به فهرست منابع پایان مقاله اشاره دارند.
داستان چند نشانه ماندگار
هما، نشان هواپیمایی ملی ایران (۱۳۴۰)
هواپیمایی ملی ایران در اسفند ۱۳۳۹ (۲۴ فوریه ۱۹۶۱) از ادغام دو شرکت هواپیمایی شکل گرفت. نام «هما» هم نام پرنده افسانه‌ای ایرانی است و هم سرواژه نام شرکت [۷]. نشان هما را ادوارد زهرابیان در پاییز ۱۳۴۰ طراحی کرد. الهام آن سرستون پرنده‌نمای تخت جمشید بود که سر عقاب، گوش گاو و یال اسب را در یک پیکر جمع کرده است [۱].
سایت Skift در مهر ۱۳۹۲ (اکتبر ۲۰۱۳) در فهرست ۳۰ لوگوی برتر شرکت‌های هواپیمایی جهان، ایران‌ایر را در رتبه اول قرار داد [۲]. نشان هما نمونه خوبی است از اینکه یک نماد باستانی چطور می‌تواند با ساده‌سازی به نشانه‌ای مدرن و بین‌المللی تبدیل شود.
پیکان و ایران ناسیونال (۱۳۴۶)
پیکان نسخه مونتاژی خودروی انگلیسی هیلمن هانتر بود و از سال ۱۹۶۷ (۱۳۴۶) تا ۲۰۰۵ تولید شد [۶]. نام پیکان ترجمه فارسی «Arrow»، نام خودرو نزد شرکت روتس، است. به گزارش مشرق، بنیانگذاران ایران ناسیونال نام فارسی را به نام انگلیسی ترجیح دادند [۳]. آرم «اسب و ارابه» پیکان یکی از آشناترین نشانه‌های صنعتی ایران شد، اما طبق همان گزارش نام طراح آن ثبت نشده است.
وقتی ایران ناسیونال به ایران‌خودرو تغییر نام داد، به گزارش مشرق، آرم جدید را بیژن جناب طراحی کرد [۳].
سایپا، شهرداری تهران و آتش‌نشانی
بخش بزرگی از نشانه‌های شناخته‌شده مرتضی ممیز در سال‌های پس از انقلاب طراحی شد. نشان سایپا، شهرداری تهران، سازمان آتش‌نشانی، سازمان ملی استاندارد ایران و موزه رضا عباسی از آثار اوست [۴]. مشرق نیوز نشان سمند، گمرک، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و شرکت ملی فولاد را هم به این فهرست افزوده است [۳].
| نشانه | طراح | زمان | منبع |
|---|---|---|---|
| هما (ایران‌ایر) | ادوارد زهرابیان | پاییز ۱۳۴۰ | [۱]، [۲] |
| پیکان | ثبت نشده | از ۱۳۴۶ | [۳]، [۶] |
| ایران‌خودرو | بیژن جناب | پس از تغییر نام | [۳] |
| سایپا | مرتضی ممیز | سال‌های اول پس از انقلاب | [۳]، [۴] |
| شهرداری تهران | مرتضی ممیز | پس از انقلاب | [۳]، [۴] |
| سازمان آتش‌نشانی | مرتضی ممیز | پس از انقلاب | [۳]، [۴] |
| سازمان ملی استاندارد | مرتضی ممیز | پس از انقلاب | [۴] |
طراحان پیشگام
مرتضی ممیز (۱۳۱۵–۱۳۸۴): با لقب «پدر گرافیک ایران» شناخته می‌شود. رشته گرافیک دانشگاه تهران را در ۱۳۴۹ راه‌اندازی کرد [۴] و از بنیانگذاران انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران بود [۸]. نشانه‌های او معمولاً با حداقل عناصر ساخته شده‌اند و در اندازه کوچک هم خوانا می‌مانند.
قباد شیوا (متولد ۱۳۱۹): در سال ۱۹۶۸ بخش گرافیک رادیو و تلویزیون ایران را بنیان گذاشت [۵] و با این کار گرافیک را وارد رسانه ملی کرد.
ادوارد زهرابیان: نشان هما را طراحی کرد، که هنوز یکی از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های ایرانی در جهان است [۱]، [۲].
جمع‌بندی: چه چیزی یک نشانه را ماندگار می‌کند؟
نشانه‌هایی که مرور کردیم سه ویژگی مشترک دارند:
- ریشه فرهنگی: هما از تخت جمشید می‌آید و پیکان از یک واژه فارسی. نشانه‌ای که با فرهنگ مخاطب ارتباط دارد، زودتر در حافظه می‌ماند.
- سادگی: نشانه‌های ممیز و هما با حداقل خط و رنگ ساخته شده‌اند و روی دم هواپیما، سربرگ اداری و آیکون موبایل به یک اندازه کار می‌کنند.
- ثبات: اعتبار این نشانه‌ها در طول دهه‌ها استفاده مداوم ساخته شده، نه با تغییرهای پیاپی.
همین اصول امروز هم برای برندهای کوچک و بزرگ معتبر است. اگر برای برند خود به دنبال نشانه‌ای ماندگار هستید، نمونه‌کارهای طراحی لوگو آژانس تبلیغاتی رضاپور و خدمات طراحی ست اداری و هویت بصری را ببینید.
منابع
- داستان‌های ایران‌ایر، مجله علی‌بابا
- The 30 Best-Looking Airline Logos in the World، Skift، ۲۳ اکتبر ۲۰۱۳
- «آرم» اتومبیل‌های معروف نشانه چیست، مشرق نیوز، ۷ مرداد ۱۳۹۴
- مرتضی ممیز؛ از پدر گرافیک ایران چه می‌دانید؟، فرارو، ۸ آذر ۱۴۰۴
- Ghobad Shiva، ویکی‌پدیای انگلیسی
- Paykan، ویکی‌پدیای انگلیسی
- Iran Air، ویکی‌پدیای انگلیسی
- Morteza Momayez، ویکی‌پدیای انگلیسی
